´´Allah hanginizi daha güzek harekette bulunduracagini imtihan etmek icin yaratti,,´´buyuruluyor.Imtihan ibtiladir.Ibtila derin bir derttir.Cünkü insan,isyan mi itaat mi edeceginin anlasilmasi icin imtihan edilir.Allah´´in kulunun imtihan etmesi sözüyle ögretmenin ögrenciyi imtihan manasi kasedilirse yanlislik olur.Allah´´u Teala vetekaddes Hazretleri ebedi ve ezelé ,ezelden ebede her kulu ve bütün beseiyet hakkinda malumat sahibidir .Onlarin ne yapacaklarini bilir.Sure--i Zariyat /56 burulan,,been insanlari ve cinleri bana ibadet etsinler diye yarattim´´´Cenabi-Álah´´in fiilleri imtihan deyil.Imtihana benzedigi icin mecazi olarak imtihandir.Bu kulu Allah´´a bildirmez.Allah kulunu bildigi halde efali ile kulunu kula bildirir.Yani Allah malulatdar olmak icin kulunu imtihan etmez.Ibadet ve taat icin yaratilan kullarin ibadet mi yoksa isyan icinde mi olduklarini kendilerine bildirmek icin mezasi olarak imtihan kelimesi kullanilmistir.
-Bir kul vefat edip kabre girdiginde Ruman isimli melek gelerek ona ..´´Ona amelini yaz ..´´der.Kefeninden bir parca yirtilir .Parmagini da kalem olarak kulanmasi söylenir.
Dogumundan ölümüne kadar olan amellerini yazar.Bu yazi boynuna yafdir.Bir kisi ,kendisinin ölümünden hayata tasiyanin Allah´´u Teala oldugunu bilip anlamasi icindir..
Müsefessirlerin ayet-i celileyi verdigi ücüncü mana da söyledir..,
Dünyadakini ölüm;hayati ahiret hayati olarak ele aldigimiz zaman ,imtihan daha tam ve mükemmel olmus olur.Dünyadaki ölümden duyulan korku herkese me´vcuttur.Oysa ahiret hayatindan duyulan korku dahs elimdir.Bu ibtila imtihandir.
´Su halde ayet-i celile (Sure´´i Mülk)"2Uyarmadir.Seni bir kan pihtisindan ,kemikten ,sinirden halkettim.Bu gecici dünya hayatina aldanma.Sen deme buna hayat deme.O bir rüyadir.Efendimizin tesbihiyle ,bir kervan bir yerde konaklar..,,bir lokma ekmek yer,biraz su icip kalkar.Dünya hayati o kervanin konaklamasinin misalidir.
Ayet-i celilede buyurulan,,´´hanginizin ameli daha samimi ve dogru ´´ifadesinde tasavvufí hayatin inceligi ve vardir.Ameli amel yapan samimiyeti ve dogrulugudur .Samimiyeti ihlas ve halisiyet´le ,dogrulugu uymakla anlasilir.Dogru olmazsa olmaz Cok samimidir áma namazda Ettehiyyatü okuyacak kadar oturmaz.Yani seriata uymazsa makbul olmaz.Öte yandan amel dogrudur,´fikiha ´göre kaideler tamdir.
Ihlas yoksa ,buda eksik kalir.Allahü Teala ihlas arar husu ara.
Büyük hadis hafizi olan katade Hazretleri söyle buyurmustur..
´´Peygamber Efendimiz bu ayetin tefsirini sordum sordum..Cenab-i Hakkin ,bu ifade ile hanginizin daha akilli oldugu manasini kassetigini buyurdu.
Resullullah (S:A:V) Éfendimiz ,,´´Sizin akilca en tam olaniniz Alah dan en fazla korkanizdir.Allah´´in emirleri ile yasaklari husunda en iyi düsünenizdir.´´buyurmustur..Ak il kalbe konulmus ´nurdur.Dalalette seiati ayirmaya yarar.Allah´tan zühd ve takva ile korkan ,haramdan sakinan ve Allah´´in emirlerine uyan akillidir.Yoksa beseri mülahazalarla dünyevi ihtiyaclari defetmek icin kullanilan akli bir cok canlida müsterektir .Koyun senelerce otlar zehirli ot yemez.
Akil ,delaletle hidayeti ayireeder.Seriat--i ilahiye,Kitab-i semaviye ,Sünnet--i Resullulah hidayettir.Allah kime hidayet vermísse ona en büyük nimeti vermis demektir.Akil ,sabir,sebat,tevfik-i Rabbin,,i ister .Alah bir kuluna hayir murad edip tevfikini sunmadikca akil da ise yaramaz..
´´Ben sadece aklima güvendim diyen akilsizdir.
Kullarin iyi amelleri Alahü Teala´´yi yüceltmeyecegi gibi onlarin günah ve kötülükleri de O´´nu acze düsürmez.Bütün herkes Stalin gibi olsa Allah´´in izzetine helal gelmeyecegi gibi bütün kainat Ebu Bekir (R:A
Efendimiz gibi olsa Alah´´in azametini artirmaz.O Aziz ve Gafur--dur.Tam ve mükemmel bir kudrete sahiptir.Tövbe edenleri affetigi gibi isyan edenleri de bilir.Hak edene ikram,hak edene helak veren aziz ve gafur olan Allah´tir.