ŞAİRNAMELER
Âşıklar destanı olarak da bilinir. Âşıkların, çağdaşları olan ya da onlardan önce yaşamış âşıklardan (ya da şairlerden) söz ettiği destanlara verilen ad.
Şairname adı ile bilinen en eski destan, 17.yy. âşıklarından Âşık Ömer’e aittir. Âşık Ömer bu destanında kendisinden önce yaşamış Türk ve İran şairleri ile haklarında çeşitli bilgiler verdiği âşıklardan söz eder. Ayrıca kendi bilgi ve yeteneklerini arar. Şairnamelerde daha çok, âşıkların kimlikleri (nereli oldukları, nerede yaşadıkları, ne iş yaptıkları, nerede öldükleri vb.) ve sanatları (söyleyiş özellikleri, üstün yönleri, saz çalmadaki becerileri vb.) hakkında bilgi bulunur. Bu kısa bilgilerin öznel yargıları da içermesi, araştırmacılarca dikkatle kullanımlarını gerektirmektedir.
Âşık Ömer’den sonra şairname yazan başlıca âşıklar Sun’i, Hızrî, Gubarî, Bosnavî ve Erzurumlu Noksanî’dir. Bunların şairnamelerinden bir bölümü yalnızca mahlasların sıralanmasından oluşur. Şairler üzerine verilen bilgiler çok sınırlıdır. Birçoğu Arap alfabesine göre sıralanmış bu mahlasların gerçekten yaşamış bir aşığa mı ait olduğunu, yoksa mahlas olmaya uygun sözcüklerin sıralanmasından mı oluştuğunu kestirmek güçtür. Günümüz âşıkları arasında bu geleneği sürdürenler çıkmıştır.
Şairnameler farklı usüllerle söylenmişlerdir. Bunlar;
A-Arap Alfabesindeki harf Sırasına Göre (Aynı harflerle adları başlayan şairleri bir dörtlükte toplayan) Şairnameler.
B- Akrostiş Şairnameler
a- Mısra Başları Arap Alfabesine Göre Olanlar
b- Mısra Başları Latin Alfabesine Göre Olanlar
C- Kâinatın Yaratılması ve Dini Bilgilerden Sonra Şairlerle, Onların Özelliklerinden Söz Edilen Şairnameler
Ç- Bektaşî İtikadı İle Yazılmış Şairnameler
D- Etkisi Altında Kalınan Şairlerden Bahseden Şairnameler
a- Şairleri Tanıtmayı Amaçlayan Şairnameler
b- Kıyasa Dayalı Şairnameler
c- Dertten Dolayı Söylenmiş Şairnameler
E- Bölge Âşıklarını Konu Alan Şairnameler
F- Bir Âşık Kolunu Konu Alan Şairnameler
G- XX. Yüzyıl Âşıklarını Konu Alan Şairnameler
Ğ- Olaya Bağlı Şairnameler
Örnekler:
ŞAİRNÂME
Ben âşıkım deyu âh etme gönül
Dağlarda duman var sen n'olacaksın
Çağlar Hak dilince Hakk'a çağırır
Şad Murat Umman var sen n'olacaksın
Yazıc'oğlu yanmış evrak elinde
Mecnun Haa'a yetmiş Leyla dilinde
Ferhat canı vermiş Şirin yolunda
Fuzuli sultan var sen n'olacaksm
Aşk ile kül olmuş yanmış Niyazi
Eşrefoğlu gezmiş Şam'ı Şiraz'ı
Yunus meleklerden olmuştu razı
Bekâyı bulan var sen n'olacaksm
Arınmış Kuddusi hep mâsivâdan
Emrah göçün çekmiş dar-ı fenâdan
Mansuri kendini asmuş semâdan
Canına kıyan var sen n'olacaksın .
Âşık Ömer gelmiş çok yazmış ebyât
Kâmili dünyada almamış murat
Nizamoğlu, Dertli çok kılmış feryat
Bekâyı, bulan var sen n'olacaksın
Aşık Garip sazın asmış duvara
Kerem yana yana dönmüş fenere
Kusuri'nin gözü benzer pınara
Ene’l Hak diyen var sen n'olacaksın
Ben âşıkım deyu çok kılma zârı
Otur bir köşeye edip kararı
Ne sultanlar gelmiş Adem'den beri
Feryd ü figan var sen n'olacaksın
Bazı âşık vardır sürer savurur
Mahbûdi aşkından dağı devirir
Altmış beş yaşında çalar çağırır
Mesleki suzan var sen n'olacaksın
Ben değilim Hak söyletir dilimi
Bade içtim kimse bilmez halimi
Şu yalan dünyadan çektim elimi
Meftuni nihan var sen n'olacaksın
Nice âşık gelmiş nicesi geçmiş
Nice sır saklamış nice sır açmış
Nicesi bu yolda serinden geçmiş
Ummana dalan var sen n'olacaksın
Bilir misin âşıklığın sırrını
Cümlesi bu yolda vermiş serini
Daha öldürmedim nefsin birini
Ruhsati külhan var sen n'olacaksın
ÂŞIKLAR DESTANI
Elif Emrah alamadı Selvi’yi
Be Bahadır kılıç vurdu kınamam
Te Teclili yandı ma’şukam deyi
Se Sehilli kendin yordu kınamam
Cim Celali maşukunu bulmadı
Hâ Hidayet muradını almadı
Hı Hıdır ağladı bir yol gülmedi
Dal Dertli terk etti yurdu kınamam
Zel Ziyâ ermedi dünyada deme
Re Ruhsatî kavuşmadı Meryem’e
Ze Zühtü boyandı kedere gama
Sin Sümmani yolun gördü kınamam
Şın Şenlik âşığı zehir öldürdü
Sad Sâdık derdini halka bildirdi
Dat Dadaloğlu göçün kaldırdı
Tı Tahir Zöhre’yi sordu kınamam
Zı Zâri yanardı Esme Yârine
Ayın İbreti od koydu serine
Kayın Kuddisi de döndü pirine
Fe Ferhat kayayı yardı kınamam
Kaf Kamber’le Arzu birlik gül oldu
Kâf Kerem’le nice dağlar yol oldu
Lem Leyla’nın için Mecnun del oldu
Mim Minhaci bağlı durdu kınamam
Nun Niyazi Hakk’a açtı elini
Vav Veli Sultan’a döndü yolunu
He Hasan sevmezdi dünya malını
Lamelif La’le can verdi kınamam
Ye Yunus şeyhinin gezdi izinde
Üç âşık kavuştu dünya yüzünde
Feryadî ağlar Baharözü’nde
Yana yana bulur derdi kınamam |