ELİF-NAMELER
Türk edebiyatında harflerle ilgili özelliklerle sık sık karşılaşılmaktadır.
Edebiyatımızda her biri ayrı bir araştırma konusu olan harflerin özelliklerine göre sınıflandırılmasını şu şekilde yapmak mümkündür:
a. Sembol olarak kullanılan harfler
b. Özel anlamda harfler
c. EBCED hesabı
ç. Kısaltmalarda kullanılan harfler
d. Elif-nameler
Elif-name, Arap harflerinin birincisi olan elif ile kitap. Risale, varak anlamlarına gelen name sözünün birleşmesinden meydana gelmiş birleşik isim olup bir manzume çeşidinin adı olarak kullanılan terimdir. Elif-nameler değişik şekillerle yazılmakla birlikte genellikle dize başlarındaki harflerin alt alta alfabetik bir tarzda devam etmesiyle oluşan şiirlerdir .
Divan şairleri tarafından mesnevi, kaside ve gazellerde uygulanan elif-nameler âşıklar tarafındansa koşma. destan ve divanlarda kullanılmıştır. Bu nedenle divan şairleri ve âşıklar tarafından ortak olarak kullanılan bir türdür.
Elif-namelerde kullanılan ölçü divan şairleri tarafından yazılanlarda aruz, aşık1ar tarafından yazılanlarda ise hece ölçüsüdür.
Elif-namelerde konu sınırlaması bulunmamaktadır. Dini ve din dışı olmak üzere her konu elif-namelerde işlenebilmektedir.
Konularına göre elif-nameleri sınıflandırmak gerekirse:
a. La-dini elif-nameler
b. Dini elif-nameler
c. Tasavvufi elif-nameler olmak üzere üç gruba ayırmak mümkündür. ,
a. La-dini elif-nameler:
Divan şairlerinin gazel, âşıkların da koşma biçiminde yazdıkları elif-nameler olup doğa sevgisi ve beşeri aşk konularını işleyen şiirlerdir.
b. Dini elif-nameler:
Divan şairlerinin mesnevi türünde tevhit, naat, methiye ve münacaatlarda; aşıkların destan tarzında yazdıkları elif-nameler olup Allah'ın varlığı, birliği, Allah'a yalvarma, Peygamber ve devrin büyüklerine övgü gibi konuları işlemektedir .
c. Tasavvufi elif-nameler:
Tasavvufi konular ve mutasavvuflardan bahseden elif-namelerdir.
Elif-namelerde kullanılan harfler genellikle dize başında olmak üzere dizenin her hangi bir yerinde de kul1anılmaktadır. Harflere bağlı olarak seçilen sözler ise rast gele sözler olmayıp şiirin konusuna uygun sözlerdir .
Divan şairlerinden Âşık Paşa Nesimi, Fuzuli ve Muhibbi 'nin elif- nameleri, âşıklardan da Âşık Ömer, Dertli Kul Himmet, Ruhsati, Zileli Ceyhuni, Âşık Şenlik, Âşık Şem'i, Âşık Minhaci, Postlu Âşık Zülali, Kuddusi, Yozgatlı Hüzni, Âşık Deryami, Sadık Baba, Aşıki ve Müdami'nin elif-nameleri en önemli elif-namelerdendir.
Ömek : ELİF-NAME
Elif Allah'ı seversen beri bak
Be benden vazgeçme boyu güzelim
Te ile se ile seni severim
Cim ile cilvesi huyu güzelim
Ha ile hı ile hor bakma bize
Dal ile zel ile gûş eyle sözüm
Rı ile zel ile gel çıkma yüze
Sin ile sefası soyu güzelim
Şın ile şad ol tut bu pendimi
Sad ile dad ile sakın kendini
Ta ile za ile etme andını
Ayındır kaşların yayı güzelim
Gayın gafletten eyleyip güzer
Fe ile kaf ile eyle gel hazer
Kaf ile lam ile alemi gezer
Mim ile nun nuru ayın güzelim
Vav ile he ile güftarı yazar
Lamelif diyen canından bezer
Ya ile Ruhsati böylece yazar
Cennet-i alası köyü güzelim |